Categories
Deneme Hayat

İnanç Özgürlüğü Üzerine

İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’ne göre, her bireyin kendi inancını seçme ve bu inancına göre ibadet etme hakkı bulunuyor. Bu, teoride güzel bir düşünce olsa da ne yazık ki pratikte rahat uygulanabilen bir hak değil. Rahatça uygulanamamasının sebebi de yerleşik kültür ve bu kültürün getirdiği mahalle baskısı.

Türkiye’de inanç özgürlüğü üzerine bir tartışmanın içerisinde bulunursanız, duyacağınız şey, Türkiye’nin her vatandaşına inancını özgürce yaşama imkanı sunduğudur. Fakat bu ülkede inanç özgürlüğü demek, hıristiyansanız, yahudiyseniz ya da ateistseniz, insanların sizi müslüman yapmaya zorlamamaları demek. Dininizin ya da dinsizliğinizin gereklerini hakkıyla yerine getirmeye kalktığınızda ayıplanır ve Tanrıtanımazlıkla (!) suçlanırsınız. Yani teorik olarak, “ben müslüman değilim,” demekte serbestsiniz; ancak müslüman olmamanın getirdiği toplumsal baskıyla yaşamak zorundasınız.

İnanç meselesinden fazla uzaklaşmak istemesem de, inanç dışı bir örnekle durumun vehametini ortaya koymak istiyorum. Bu toplumu oluşturan insanlar, zaman zaman belli etnik kökene sahip (yahudi, kürt veya ermeni vb) başka insanlara karşı pek de toleranslı olmadıklarını gösterdiler. Üstelik etnik köken, kişinin değiştirmek istese de değiştiremeyeceği bir özelliği. Henüz farklı bir etnik kökeni tolere edemiyorken, toplumun çoğunluğunun sahip olmadığı bir inancı tolere edebilmek yakın zamanda mümkünmüş gibi gelmiyor.

Toplumların özgürlüğü kadar, bireylerin de toplumlardan bağımsız olarak özgür olabildikleri, refah bir ortam yaratabildiğimizde, güzel günlere bir adım daha yaklaşmış olacağız.

Categories
Model Düşünme

Peer Effects

Peer Effects, kişinin karar alma mekanizmasında çevresindekilerin önemini ortaya koyuyor. Modelin söylediği şey, basit şekilde şu:

  • N bireye sahip bir grup var.
  • Her bireyin kendine has bir eşiği var;
    • bu eşik x bireyi için Tx ise,
    • eğer Tx kişi aynı şeyi yaparsa, x kişisi de yapar.
  • Toplu eylem aşağıdaki şartlar sağlandığında daha olasıdır:
    • eşiğin düşük olması,
    • eşik değerlerindeki çeşitlilik.

Burda eşiğin düşük olması, tabii ki toplu eylemi bir nebze kolaylaştırır. Bunu yalnızca düşünerek söylemek de mümkün. Fakat modelin doğru olduğunu iddia ettiği ikinci madde, kolay kolay akla gelmeyecek bir parametre. Eşik değerlerindeki çeşitlilik nasıl olur da toplu eylemin gerçekleşmesini kolaylaştırabilir? Bakalım:

5 kişilik bir grup için, piyasaya yeni çıkan mor bir bereyi satın alma eylemini inceleyeceğiz. Bu incelememizi yaparken, her bireye birer sayı atayacağız; bu sayı, bireylerin eşik değerleri olacak. Yani bu sayı 2 ise, bireyin mor bere satın alması için gruptan en az 2 kişinin de satın almış olması gerekiyor. Sayı 0 ise, birey gruptan herhangi birinin bereyi alıp almamasını önemsemiyor; bereyi, sadece kendine yakıştığını düşünerek satın alıyor.

İlk örneğimizdeki bireylerin eşik değerleri sırasıyla: 0 – 1 – 2 – 2 – 2

Bireylerin ortalama eşik değeri: 1.4
(Değer ne kadar düşükse, bireyler bere almaya o kadar yatkındır.)

Eşik değeri 0 olan birey bereyi satın alıyor. Eşik 1’e yükseldi.
Eşik değeri 1 olan birey bereyi satın alıyor. Eşik 2’ye yükseldi.
Eşik değeri 2 olan bireyler bereyi satın alıyor. Toplu eylem gerçekleşti.

İkinci örneğimizdeki bireylerin eşik değerleri sırasıyla: 1 – 1 – 1 – 2 – 2

Bireylerin ortalama eşik değeri: 1.4

Grupta eşik değeri 0 olan birey bulunmadığı için kimse bereyi satın almıyor. Toplu eylem gerçekleşmedi.

Üçüncü örneğimizdeki bireylerin eşik değerleri sırasıyla: 0 – 1 – 2 – 3 – 4

Bireylerin ortalama eşik değeri: 2.5

Eşik değeri 0 olan birey bereyi satın alıyor. Eşik 1’e yükseldi.
Eşik değeri 1 olan birey bereyi satın alıyor. Eşik 2’ye yükseldi.
Eşik değeri 2 olan birey bereyi satın alıyor. Eşik 3’e yükseldi.
Eşik değeri 3 olan birey bereyi satın alıyor. Eşik 4’e yükseldi.
Eşik değeri 4 olan birey bereyi satın alıyor. Toplu eylem gerçekleşti.

Görüldüğü üzere, bireylerin ortalama eşik değeri daha yüksek olmasına rağmen üçüncü örnekte toplu eylem gerçekleşirken ikinci örnekte gerçekleşmedi. Eşik değerlerin farklılığı, bereyi aslında almak bile istemeyen (eşik değeri 4 olan) bireye bile bereyi satın aldırdı. Bu da gösteriyor ki, eşik değerlerin farklılığı, toplu eyleme geçişi sağlayan oldukça önemli bir etken.