Kategoriler
Konser Tarih Türkiye

Ben İçeri Düştüğümden Beri

Nazım Hikmet 1947’de yazmış şiiri. Gökhan sağ olsun daha yeni düştüm pençesine. 2-3 günde bir açıp Genco Erkal’dan dinliyorum. Klasik. 2.35’te başlıyor tüylerim diken diken olmaya. Her seferinde. Nazım çok güzel yazmış, Genco karakterini vermiş, Fazıl da duygulu bestelemiş. Çok güzel.

Her dinlediğimde aklıma iki şey geliyor: İlki, Nazım Hikmet’in şiirde verdiği perspektif hissi. Haftayı doldurmadan biten kurşun kalemin yaşadığı hayat, bizim için birkaç günden ibaretken; bizim yaşadığımız tam on yılın, bir zeytin fidanı için hiçbir şey olması. İkincisi de şu: Nazım bunu 70 yıl önce yazmış. Ama Türkiye’de bunca yıl sonra hiçbir şey değişmemiş. Güzel insanlar düşünceleri yüzünden hep hapsedilmiş. Kimisi öldürülmüş. Kimisi vatan hasreti çekmiş. Baştaki siyasi düşünce farklılaşmış mıdır, emin olamıyorum, ama etkisi hiç değişmemiş. Ha, yalnız, pişkinlik seviyesi artmış ya, orası kesin.

İsim vermek isterim de, o kadar çok ki. Nasıl vereyim?

Kategoriler
Kitap Tarih Yorum

Kadınlar Ülkesi

Kitabı bitirmek üzereyim, o nedenle artık yorum yapabileceğimi düşünüyorum. Yazarı Charlotte Perkins Gilman adında bir kadın. Döneminin hümanistlerindenmiş ve kendisini feminist ütopyaya adamış. Zaten okuduğum kitap da böyle bir ütopyayı anlatıyor. Ütopya okumayı seviyorum; çünkü başkalarının mükemmel dünyasını gözlemlemek bana oldukça keyif veriyor.

Kadınlar Ülkesi‘nin birçok açığı var. Bunların en başında hıristiyanlık sevdası geliyor. Aynı durum Thomas More’un Ütopya‘sında da mevcuttu. Her ne kadar Kadınlar Ülkesi’nde açıkça dinin gereksizliğine varan söylemler bulunsa da bana göre açık bir hıristiyanlık sevdası var. Bunun ötesinde ise ülkedeki insanlar kesinlikle hastalanmıyor, bebekler ise ağlamıyor. Yazdılığı dönemde hastalıklar ve bebek psikolojisi üzerine bugüne oranla çok az şey bilindiğini düşünürsek belki bu durumu aklayabiliriz.

Kitapta beni en çok rahatsız eden nokta ise sadece kadınların bulunduğu bu ülkede cinselliğin ortadan kalkmış olması oldu. Mucizevi bir şekilde Meryem Ana gibi ürüyorlar; yani ortada herhangi bir baba yok. Y kromozomu verecek kimse olmadığı için de doğan bebeklerin de hepsi kadın oluyor. Bugünün şartlarında böyle bir kitaba feminist ütopya denilemezdi. Çünkü açık bir şekilde cinselliği üremekle bağdaştırmakla kalmıyor, aynı zamanda kadın ve erkek arasındaki heteroseksüellikle sınırlıyor.

İnsanların hastalanmaması ve bebeklerin ağlamaması bugün bildiklerimiz ışığında çok saçma gelse de ütopik bir dünyada kabul edilebilir olgular. Fakat döneminde feminist ütopya olarak geçen bu yapıtı düşününce, son 100 yıldaki sıçramaların bilim tekelinde kalmadığını da görmek mümkün. Her şeye rağmen ise, yapıtın yayınlandığı zamanı düşününce yazarın ne kadar cesur ve ileri görüşlü olduğunu ayan beyan görebiliyorum.

Kategoriler
İnsanlığın Kısa Tarihi Tarih

Geçmişte Adalet Yok

Dr. Yuval Noah Harari’nin verdiği “İnsanlığın Kısa Tarihi” adlı derse devam ediyorum ve “Geçmişte Adalet Yok” olarak adlandırdığı bölümü tamamladım. Aldığım notlar aşağıda:

  • Farklı ülkeler, farklı sınıf ayrımları uyguluyor ve bu, büyük ölçüde o ülkenin geçmişinde yaşanan olaylara dayanıyor.
  • Örneğin, 3000 yıl önce Orta Asya’dan gelen işgalciler Hindistan’da sayıca azlardı. Zamanla yerleşik halkın kendilerini kovabileceğini fark eden işgalciler, çareyi kast sisteminde buldu ve belli bir sınıfa ait olmayan insanların haklarını sınırladı.
  • Ayrımcılık veya korku, biyolojik temellere dayanır. İnsanlar, hastalık kapabileceklerini düşündükleri için cesetlerden uzak dururlar, ya da kötü görünen yemekleri yemezler. Önceki çağlarda, din ve milliyetçilik bu sistemi çalarak kendilerine uyarladı ve kendilerinden olmayan herhangi bir şeyin insana zararlı olacağı öğretisini yaymaya başladı.
  • Amerika’yı işgal eden Avrupalılar, beraberlerinde Amerikan yerlilerinin daha önce tanışık olmadıkları hastalıkları getirdiler. Bu da, işgalin ilk yüzyılında, yerlilerin %90’ından fazlasının ölümüne ve nihayetinde, kıtada çalışmak için Afrika’dan köle getirilmesine yol açtı.
  • Kölelerin Afrika’dan seçilmesinin 3 ana sebebi vardı: 1) Afrika, Amerika’ya diğer kıtalardan/ülkelerden daha yakındı. 2) Afrika’da zaten oturmuş bir köle ticareti mevcuttu. 3) Amerika’ya taşınan tropik hastalıklara, Afrikalıların kısmen de olsa bağışıklığı vardı.
  • Farklı bölgelerde farklı ayrım sistemleri bulunuyordu. Ama hepsinde geçerli bir ayrım yöntemi vardı: Cinsiyet. Kadın, her zaman erkeğe ait bir obje olmuştu.
  • Bonobo şempanzeleri ve filler dişi dominant topluluklara sahipler. Burdaki temel fark, dişilerin annelik/doğum sebebiyle ortaya çıkan yardım ihtiyacını erkeklerden değil, diğer dişilerden karşılıyor olmaları.
  • Bonobo dişileri, ortalamaya vurulduğunda bonobo erkeklerine karşı fiziksel olarak zayıf kalsa da, dişilerin arasındaki bağ, dişilerin birlikte hareket edip erkeği alt etmesini sağlıyor. Erkekler ise agresif ve rekabetçi yapıları sebebiyle birlikte hareket edemiyor.

Kategoriler
İnsanlığın Kısa Tarihi Tarih

Piramitleri Yaratmak

Dr. Yuval Noah Harari’nin verdiği “İnsanlığın Kısa Tarihi” adlı derse devam ediyorum ve “Piramitleri Yaratmak” olarak adlandırdığı bölümü tamamladım. Aldığım notlar aşağıda:

  • M. Ö. 8500’de en büyük yerleşim alanları köylerdi ve sadece yüzlerce insan bir arada yaşıyordu. M. Ö. 3500’de krallıklar ortaya çıkmıştı bile. Bu krallıklar, sayıları yüzbinlere varan insana hükmedebiliyordu. M. Ö. 1000 yılında ise Akdeniz’de Roma İmparatorluğu, Çin’de Hun İmparatorluğu on milyonlarca insanı kontrol etmeye başlamıştı.
  • M. Ö. 1776 yılında, dönemin en büyük imparatorluğu Babil’di. Bu dönemde, Babil Kralı Hammurabi, imparatorluğunun her noktasında adaleti sağlayacak bir kurallar bütünü oluşturdu.
  • Hammurabi kurallarına göre, insanlar sınıflarına göre 3’e (asiller, halk, köleler) ve cinsiyetlerine göre 2’ye (erkek ve kadın) ayrılıyordu. Her sınıf ve cinsiyete ait insanın farklı bir değeri vardı.
  • Hammurabi kurallarına göre, çocuklar birey sayılmıyordu. Çocuklar, ebeveynlerinin mallarıydı.
  • ABD’nin Bağımsızlık Bildirgesi, tüm insanların eşit yaratıldığını savunuyordu. Bu bildirge, insanların yaşamlarını, özgürlüklerini ve mutluluk arayışlarını koruma amacı güdüyordu.
  • Kot pantolonlar, oldukça dayanıklı yapıda oldukları için, eskiden sadece işçi sınıfına ait bir giysiydi. Bugün eşitliğe inandığımız için zenginler de kot pantolon giyiyor. Eskiden farklı sınıfların aynı giysileri giydiğine rastlanmazdı.
  • Günümüzde eşitlik kadar bireyselciliğe de önem veriliyor. İnsanlar çocukluktan itibaren kendi özel alanlarına (örn. ev içinde kendi odalarına) sahip oluyor ve aile fertleri odaya girmek isterlerse çocuklarından izin alıyor. Bu, çocuğun birey olarak yetişmesine ve gerçek değerinin kendi içinden geldiğine inanmasına yardımcı oluyor. Bu nedenle çevredekilerin onun hakkında ne düşündüğü o kadar da önemli olmuyor. Bu durum, orta çağlarda tam tersi yönde sirayet ediyordu. Asil sınıfa ait insanlar dahi, kendi değerlerinin başka insanların onları nasıl gördüğüyle ölçüldüğünü düşünüyordu. Bu nedenle, kendilerine yöneltilen eleştirilere dahi canları pahasına karşı koyuyorlardı.
  • Romantik Tüketicilik: Harari’ye göre, bugün insanların yurtdışında tatil yapmak istemelerinin arkasında romantik tüketicilik fikri yatıyor. Bu fikir, çağımızın en popüler iki fikrinin birleşimi: Romantiklik ve tüketim. Romantiklik, çok kısaca, insanın hayatını olabildiğince farklı tecrübelerle doldurması fikrinden öte geliyor. Tüketim fikrine göre ise, mutlu olmak için olabildiğince farklı şeylere sahip olmak, yeni şeyler satın almak gerekiyor.
  • Nesnel: Herhangi bir kimsenin inancından bağımsız olarak var olan.
  • Öznel: Tek bir kişinin inancına bağlı olarak var olan.
  • İnter-öznel: Birden çok kişinin aynı yöndeki inancına bağlı olarak var olan. Örneğin tanrılar, uluslar, şirketler vs. Bu güruhta bir kişinin inancından vazgeçmesi, bu inter-öznel varlığı yok etmez. Ancak bu inter-öznel varlığa inanan çok sayıda kişi inanmayı bırakır veya hayatını kaybederse, o zaman bu inter-öznel varlık değişir, mutasyona uğrar veya komple yok olur.
  • İnsan beyni, az sayıdaki insandan oluşan grupları yönetmek için yeterliyken, aynı şey şehirleri ya da krallıkları yönetmek için söylenemezdi. İnsan beyninin dışına taşan bir yöntem gerekiyordu. Bu yöntemi ise Sümerliler, yazıyı icat ederek buldu. Yazının icadının arkasındaki sebep, çok sayıdaki matematiksel veriyi kaydetmek ve saklamaktı.
  • Tarihteki bilinen ilk yazı bir muhasebe kaydıdır. Bu kayıtta bir muhasebecinin imzası (ismi) yer almaktadır. Yani tarihe geçmiş ilk isim ne bir kral, ne de bir peygamberdir; bir muhasebecidir.
Kategoriler
İnsanlığın Kısa Tarihi Tarih

Tarihin en büyük aldatmacası

Dr. Yuval Noah Harari’nin verdiği “İnsanlığın Kısa Tarihi” adlı derse devam ediyorum ve Tarihin En Büyük Aldatmacası olarak adlandırdığı bölümü tamamladım. Aldığım notlar aşağıda:

  • Dünya’nın çeşitli yerlerine yayılmış olsalar dahi 12,000 yıl önceye kadar insanlar, avcı-toplayıcı olarak yaşıyorlardı. Sonrasında az sayıda hayvanı ve tarım ürününü kontrol ederek daha yüksek verim alabileceklerini gördüklerinde, tarımsal devrim yaşanmış oldu.
  • Tarımın ilk olarak, Türkiye’nin güneydoğusu ile İran’ın batısına denk gelen bölgede başlayıp, dünyaya burdan yayıldığına inanılıyordu. Fakat bu teori geçerliliğini kaybetti. Şu andaki teorilere göre, tarım aynı zamanlarda, dünyanın birçok yerinde birden başladı. Buralar Ortadoğu, Çin, Orta Amerika ve Yeni Gine.
  • Tarımsal hayatın buralarda başlamasının sebebi sadece belli çeşitlerdeki hayvanların ve bitkilerin bu hayata uygun olması ve bu çeşitlerin genel olarak Ortadoğu, Çin, Orta Amerika ve Yeni Gine taraflarında bulunmasıydı.
  • Avcı-toplayıcı insanlar, tarımsal hayatı yaşayan insanlardan çok daha iyi koşullarda yaşıyorlardı. Daha az çalışıyorlar, daha sağlıklı besleniyorlar ve daha ilginç bir yaşam sürüyorlardı. Açlıktan, hastalıklardan ve diğer insanlarla yaşanabilecek münakaşalardan daha uzaklardı.
  • Tarımsal devrim, her ne kadar ulaşılabilir yiyecek sayısını artırsa da, daha iyi beslenmeyi sağlamadı. Popülasyonun çoğalmasına ve hatta elitlerin, kralların ortaya çıkmasına neden oldu. Ekstra yiyecekler de bu insanlara gitti.
  • Bunun suçlusu ise insanlar değil; buğday, pirinç ve patates gibi, insanların yerleşik hayatına geçmesine neden olan bitkiler. Aslında düşününce tarımsal devrim insanlardan çok bu bitkilere taradı. Örneğin buğday, eskiden sadece Ortadoğu’da bulunabilen yabani bir bitkiyken, sadece birkaç bin yıl içinde tüm dünyaya yayıldı. Temel evrimsel kriterlere göre hayatta kalma ve üreme açısından, buğday dünya tarihinin en başarılı bitkilerinden biri oldu.
  • İnsanlığın milyonlarca yıl içindeki evrimi, avcı-toplayıcı şekline uygundu. Tarım hayatının gereklilikleri arasında bir şeyler taşımak ya da sırtını bükerek iş yapmak bulunuyordu. Oysa insan, sırtını bükmeye değil, ağaca tırmanıp elma toplamaya yönelik evrimleşti. İnsanoğlu, bu nedenle birçok yeni sağlık problemiyle karşılaştı.
  • Avcı-toplayıcı topluluklar, ekonomik anlamda tarımla uğraşanlardan daha iyi durumdaydı. Benzer şekilde, daha güvenli bir hayat sürdürüyorlardı. Çünkü avcı-toplayıcı topluluklar iç veya dış tehdit durumlarında başka bir yere giderek bu tehditten kaçınabiliyorlardı. Aynı şey tarıma bağlı topluluklarda mümkün değildi; çünkü onların durumunda ekim yaptıkları alanları bırakmaları gerekiyordu.
  • 8000 yıl önce, başka insanlarla girilen çıkar çatışmaları oldukça tehlikeliydi; çünkü başka bir insanın elinden ölme ihtimali %25 civarındaydı. Bugün bu oran %1’lerde.
  • Buğday, Homo Sapiens’e birey bazında bir katkı sağlamadı ama toplumsal olarak, kişi başına düşen yiyecek miktarını artırdı. Bu da Homo Sapiens popülasyonunun daha hızlı artabilmesini sağladı. Evrim ise, başarısını açlık, mutluluk veya acıyla ölçmez; var olan DNA kopyalarının sayısıyla ölçer.
  • Tarım devrimi, çok daha fazla sayıda insanın yaşamasını sağladı ama bu yaşam çok daha kötü koşullardaydı.
  • Yerleşik hayatta bulaşıcı hastalıklar da artmaya başladı. Bunun ilk sebebi, hayvanlardan bulaşan hastalıklardı. İkinci sebebi de, insanların köylerde yaşamaya başlaması sonucu tuvalet veya çöp gibi yerlere de yakın yaşamak zorunda kalmaları. Üçüncü sebebi ise, diyetlerinin avcı-toplayıcılardan daha kötü olmasıydı. Avcı-toplayıcılar oldukça geniş bir diyete sahip olarak sabah böğürtlen, öğlen et, akşam elma yiyebiliyorken, köylüler her öğünde buğdayla beslenmek durumundaydı.
  • Çocuklar için anne sütü en iyi diyettir. Avcı-toplayıcılarda çocuklar belli bir yaşa kadar sadece anne sütüyle beslenirken, köy hayatında çocuklar anne sütünden çabuk kesilip lapa ile beslenmeye geçiyorlardı. Bu tarz bir diyet, çocukların bağışıklık sistemini kötü yönde etkiliyordu; çünkü yeterli kalitede beslenmiyorlardı.
  • Köylerde çocukların üçte biri yetişkinliğe erişemiyordu. Fakat doğum oranı, bu ölüm oranını bastırıyordu. Hatta popülasyon öyle çok artıyordu ki, bu da doğal olarak böyle yaşayan insanların sayısını artırıyordu.
  • Yerleşik hayatın sağladığı hayaller, aslında yanıltıcıydı. Yerleşik hayata geçip ekip biçerek, nehirden su taşıyarak yaşamak, bir daha açlık ve susuzluk çekilmeyeceği ve insanların çocuklarının refah içinde yaşayacağı izlenimini veriyordu. Ancak tam da refah düzeyi arttıkça, insanların yeni sorumlulukları ortaya çıkıyordu. Kaynağın bollaşması nüfusu artırıyor ve bu da daha fazla kaynak ihtiyacına sebebiyet veriyordu. Aynı zamanda daha fazla toprağı işleyip ürün elde etmeye çalışırken, bu refah başka toplulukların ilgisini çekiyor, bu da güvenlik endişelerini artırıyordu. Yani sürekli olarak beklenmedik olaylarla karşılaşılıyordu.
  • Bu, aslında müzisyen olmak isteyen bir üniversite öğrencisinin, “müzisyenler para kazanamaz,” genellemesine kanıp, bilgisayar mühendisi olmaya karar vermesini çağrıştırıyor. Öğrencinin hayali mühendis olup, 30 yaşına kadar çok para kazanmak, sonrasında o parayla emekli olup, kimse ona para ödemese de hayatının geri kalanını var olan parasıyla müzisyen olarak geçirmektir. Ama başına, tahmin edemediği bir sürü şey gelebilir. Evlenip çoluk çocuğa karışabilir, ev almak isteyebilir, mühendis olduğu süreçte para harcayacağı yeni alışkanlıklar kazanabilir vs. Bu da onun en baştaki hayallerini yerle bir edecektir.
  • Çoğu zaman, tarih boyunca hep doğru olan bir şey yoktur. Fakat bir doğru varsa, o da şudur: Lüks, ihtiyaç halini alır.İnsan belli bir lükse, belli bir refah seviyesine ulaşınca, onsuz yapamamaya başlar.
  • Lüksün en güzel örneklerinden biri e-postadır. E-postanın hayatımızı tümüyle iyileştirdiğini söyleyebilir miyiz? Hayır. Elbette eskiden bazen hedefine ulaşması aylar süren mektuplaşmanın yerine bugün oturduğumuz yerden anında mesajlaşabiliyoruz. Ancak eskiden haftada 1 ya da 2 mektupla uğraşmak yeterliyken, bugün her günümüzü sayısız mail okuyarak ve cevaplayarak geçiriyoruz. Üstelik karşı taraf, cevabını kısa sürede alamayınca sinirleniyor; çünkü cevap vermek artık kolay ve hızlı bir işlem. Fakat genel görünüme baktığımızda, aslında mektuplaşmaya artık daha fazla zaman ve güç harcıyoruz.
  • Tarımsal devrime dair bir başka teori daha var. O da, insanların aslında yerleşik hayata geçtiklerinde neleri kurban edeceklerini biliyor oldukları ve bunu daha yüce bir amaç için yaptıkları. Bu teoriye yönelik çok bir şey söylemek mümkün olmasa da, arkeologlar çok ilginç bir bulguya ulaştı. Hem de Türkiye’nin güney doğusundaki Göbekli Tepe’de. Burda, boyu 5 metreye ulaşan, tonlarca ağırlığa sahip 10 taş anıt bulundu. Bu anıtların üzeri, gayet ince süslemeler ve çizimlerle kaplı.
  • Stonehenge, İ.Ö. 2500 yıllarında, civardaki köylü ve çiftçilerin elinden çıkma bir yapıdır. Göbekli Tepe’deki bu anıtların ise tarihi İ.Ö. 9500 yıllarına kadar uzanmaktadır ve uzun testler ve araştırmalar sonucunda, bu anıtların yerleşik bir topluluk tarafından değil de, avcı-toplayıcılar tarafından yapıldığı bulundu. Gezici bir topluluğun, böyle bir anıt yapmasıysa arkeologları oldukça şaşırttı.
  • Tarihte genellikle önce köyle kurulmuş, daha sonra köyün refaha ulaşmasıyla beraber ibadethaneler ya da kutsal anıtlar yapılmıştır. Göbekli Tepe’de tersi bir durum gözlenmektedir. Avcı-toplayıcı gruplar önce anıtları dikmişler, daha sonra bu anıtların etrafına köylerini kurarak yerleşik hayata geçmişlerdir. Bu da, yerleşik hayatın ekonomik kazanımlardan ziyade spiritüel bir gereklilik olarak görüldüğü teorisini ortaya çıkarmıştır.